de leeswolf,  2007,  nr. 7 / oktober

Nagelezen (7)
Vuur / door Joris Note

Al zien we het gewoonlijk niet onder ogen: voor wat er echt toe doet zijn er uitsluitend verkeerde woorden. Serieuze literatuur draait rond het besef van die verkeerdheid, maar is zelf niet de plaats van de juiste woorden, hoogstens — soms — die van de juiste verkeerde woorden.
Dat bedenk ik, weer eens, na herlezing van Het leven en de dood in de ast (1926). Velen hebben dit verhaal, dat als een van Stijn Streuvels’ beste geldt en nogal kort is, voor de school moeten lezen — hoewel het weinig aantrekkelijks heeft voor jongeren. Maar intussen heeft de hele Streuvels allang definitief afgedaan, ook als schoolauteur. Dat komt ten dele door zijn beschrijvingswoede, en door zijn eigenzinnige taal: zelfs bij een vrij sobere novelle als De ast heb je ettelijke woordverklaringen nodig. Persoonlijk vind ik dat eerlijk gezegd niet zo lastig, en bovendien verschaft die taal ook plezier, en verbijstering: hoe brutaal er hier over een stervende en een dode gesproken wordt, je kijkt er nog altijd van op. 
Om taal gaat het, geen twijfel aan. De novelle bestaat niet alleen uit taal: zoals alle belangrijke literatuur gaat ze tegelijk over taal, onder andere over de (on)mogelijkheid om belangrijke dingen te verwoorden, om belangrijke woorden te zeggen. 
Hutsebolle, Blomme en Fliepo zijn drie oudere arbeiders in een ast, een schuur voor cichoreiverwerking. Na het eigenlijke werk brengen ze er de nacht door, terwijl de cichorei droogt; ze knappen karweien op, praten wat, soezen, slapen. De zwerver Knorre komt in de ast schijnbaar zijn roes uitslapen, maar zijn hinderlijke gesnurk blijkt het gereutel van een stervende, de mannen voelen zich erdoor aangerand. ’s Ochtends wordt het lijk weggebracht, het werk gaat voort. Van begin tot eind stelt Streuvels de handeling voor als een toneelopvoering: de schuur is de scène, de arbeid met zijn verschillende fasen is het spel met zijn bedrijven. Toeschouwers zijn er meestal niet. 
Theater. Wat er gebeurt is dus (afgezien van Knorres dood) máár spel: onecht, zonder substantie, zonder doel. Die kwalificaties gelden voor het hele schamele leven van de protagonisten, het bestaat uit gewroet en gezorg die nergens toe leiden — alles ten ondomme: vergeefs, zinloos. Wanneer de mannen slapen, voeren de muizen een "intermezzo" op dat weinig verschilt van het mensenspel; de beestjes hebben zelfs hun eigen fatum of god: de uil daarboven, "het gedrocht dat uit zijn verheven troon, heel dat kluchtspel van het brooddronken gespuis gadeslaat en afloert", en er onverwachts een wreed einde aan maakt. 
Een andere implicatie van de theatermetafoor: acteurs geven zich niet bloot, "elk mens draagt een afgrond in zijn binnenst" en houdt "veel verdoken" achter zijn "bakkes". Of de mannen zwijgen dan wel spreken maakt niet uit, ze zeggen toch niet wat "in de onderste lade verborgen blijft; zelfs als de nood aan mededeling het naar boven dwingt, voelt men de onmacht, daar het [...] aanstellerig, vals klinken zou, en daarenboven niemand over woorden beschikt om het uit te drukken." Ze willen, durven, kunnen de hoofdzaak niet tonen, doorgaans niet eens aan zichzelf. En wat is die hoofdzaak, wat moeten ze zo krampachtig verbergen en negeren? Precies het ten ondomme van hun leven, met de nakende dodelijke afloop, en met de felle begeerten die ze trachten weg te duwen. De drogers zitten opgesloten in hun leven, proberen hun leven uit te houden; en ze denken dat dat maar lukt als ze het deksel op de pot laten.
Maar de nacht van de novelle is een bijzondere nacht, een nacht juist waarin de protagonisten, elk voor zich, via herinneringen, mijmeringen en halve of hele dromen geconfronteerd worden met hun "afgrond". Hun geest is niet in de schuur, hij is elders "met ander dingen aan ’t werk". Bezig met Ander Werk, minstens zo zwaar als hun gewone gezwoeg: droomarbeid, treurarbeid. Een eerste prikkel voor hun spinsels komt van hoefgetrappel in de verte, dat is de jonge boer die zijn wilde lusten gaat botvieren. De tweede impuls komt van de zwerver die ligt te creperen en wiens ongebonden leven een aanfluiting was voor de oppassendheid van de arme drogers. 
In de nacht van beproeving en waarheid, een nacht "in een andere wereld, krijgen de mannen nieuw inzicht in hun bestaan en "de verhouding der waarden van ’t leven". Ze dalen met Knorre af in de diepte, maar mogen anders dan hij weer opstaan. Blomme heeft bij het ontwaken "de gruw nog in ’t lijf; hij is als iemand die geblinddoekt uit een hagedochte [spelonk] van de onderwereld terugkeert, de werkelijkheid van het eeuwige ondergaan heeft, maar niet vertellen kan, ’t geen hem zijn levensdagen zal bijblijven en onder de indruk houden." Maar niet vertellen kan: in de slotalinea zal Streuvels dat nog eens beklemtonen. Gebrek aan taal, gebrekkige taal — en daarom kan deze ervaring voor de drogers geen loutering betekenen, ze blijven stom. 
Dit arm Vlaanderen bestaat goddank niet meer, we hebben het verruild voor een hel van een comfortabeler soort; maar die blijkt uiteindelijk even grauw, en mede daarom is Het leven en de dood in de ast niet gedateerd, net zo min als het werk van Beckett. Troost geven zulke boeken niet, wel verheldering. Maar ik wil Streuvels aan niemand opdringen, u maakt zelf wel uit wat u wilt missen. 
Ter wille van de monumentenzorg en van de geïnteresseerde anderhalve man en een paardenkop: er zou van De ast eens een behoorlijke kritische editie mogen verschijnen. Een die ook minstens de voornaamste varianten uit de eerste uitgave opneemt, zodat Hutsebolle weer aan Blomme mag vragen of het hem sinds zijn trouwen niet meer overkomen is "Dat ge ‘t vier in uw broek kreegt..." Overigens, in Streuvels’ Volledig werk heeft de zetduivel eigenhandig wraak genomen voor die dovende ingreep van de schrijver: niet "met hun vijven" laat hij de drogers samenleven, maar "met hun wijven".

Citaten uit: Stijn Streuvels, Volledig werk III, Orion-Desclée De Brouwer, 1972
De oorspronkelijke versie: www.dbnl.org/tekst/stre009leve02_01/stre009leve02_01_0001.htm

inhoud COLUMN Nagelezen (7)  NEDERLANDS PROZA De lijkenstank van het verhevene Recensies VERTAALD PROZA De mooiste roman na de Spaanse Burgeroorlog Fictie uit de eerste en tweede hand Rebelse kamermuziek Recensies JIDDISCHE LITERATUUR Van zegenspreuk tot literatuur Een vergeten volk Recensies POËZIE Afscheid van de decadentie Recensies PORTRET Geen enkel ik is een eenheid  BIOGRAFIEËN Tussen feiten en fictie DIEREN IN DE LITERATUUR Mensen als beesten, beesten als mensen NON-FICTIE George Bush in Irak Terug thuis in Mongolië In hetzelfde evolutionaire bedje ziek Tussen betrokkenheid en distantie  Recensies KUNST De speelruimte van de geest Recensies