de leeswolf,  2007,  nr. 8 / november

Nagelezen (8)
Gorgelen / door Joris Note

Tot het belangrijkste werk van de Amerikaanse schrijver Herman Melville behoren, naast het onvolprezen Moby-Dick, drie "korte romans": Bartleby, Benito Cereno en Billy Budd; ik zou niet weten welke van de drie ik de beste vind, maar vandaag zoek ik alleen Billy’s gezelschap. Waarom kan zijn lot me zo raken en pakken?
De eerste reden is dat er geen reden te geven is — nu weer lijkt dit hier de hoofdzaak, dan weer iets anders: de ‘literaire’ lezer wordt geboeid door complexiteit, onvatbaarheid. Nochtans is het verhaal simpel genoeg. De mooie jonge Billy Budd verhuist als "gepreste" matroos van een Engels koopvaardijschip naar een oorlogsschip: we zijn in 1797, Engeland is in oorlog met Frankrijk. Weldra wordt hij, die de beminnelijkheid en eerlijkheid zelve is, door de onderofficier Claggart valselijk beschuldigd van opstandige plannen; hij is daardoor zo overweldigd dat hij zijn aanklager met één slag doodt, in het bijzijn van Vere, de commandant. Ondanks zijn sympathie voor Billy zorgt de rechtschapen Vere ervoor dat de jongen door een krijgsraad onmiddellijk tot de strop veroordeeld wordt.
De complexiteit zit in de thematiek maar ook in de manier van vertellen: door de psychologische en historische uitweidingen en door de literaire en Bijbelse toespelingen neemt de lezer op een sterk vertraagde manier kennis van de gebeurtenissen en hun achtergrond. Het beschouwende karakter van de uitweidingen geeft een effect van genrevermenging, wat althans voor mij heel modern aandoet.
Knap en interessant dus, maar opnieuw: waarom raakt of pakt het me? Laat ik eerst zeggen wat me niet ligt: de metafysische voorstelling van goed en kwaad. Er wordt nadrukkelijk aangegeven dat Billy een mens van vóór de zondeval is, iemand die het kwaad niet eens kent, terwijl Claggart juist als een incarnatie van het kwaad geldt; Billy is een engel, en een Jezus. Pure onschuld bedreigd door pure boosheid, misschien past het in de post-Dutroux-tijd, maar ’t is aan mij niet besteed. En toch.
Wat me door merg en been gaat is Billy’s gebrek aan verweer, zijn onmacht tegen het onrecht. Dat begint niet pas met de beschuldiging: hij wordt voordien al door Claggart geplaagd en belaagd, maar zonder het te weten, en die onwetendheid is zelf een vorm van onmacht (en tegelijk een aspect van Billy’s onschuld). Hij kan niet op tegen de beschuldiging, uit onmacht om zich uit te drukken: op emotionele momenten stottert hij immers altijd, en nu brengt hij alleen "een vreemd stom gebaren en gorgelen" voort, zijn latente gebrek wordt tot een convulsed tongue-tie. Hij is, naar Gezelles woord, iemand die pijn heeft "en niet gewagen kan / hoe zeer het doet". Dit niet-kunnen is ontzettend lichamelijk, en ontlaadt zich uiteindelijk in lichamelijke agressie. Gebrek aan taal (aan taalrecht, taalmacht, taalvrijheid): voor hoeveel geweld zou dat in onze maatschappijen niet verantwoordelijk zijn, en hoe weinig aandacht krijgt het. Billy’s onmacht wordt ook die van de lezer, die niet tussenbeide kan komen, die hem niet van de ondergang kan redden.
Mensen ruziën vandaag nog altijd hartstochtelijk over Billy Budd (net als over Moby-Dick), en met name over de vraag of Vere gelijk heeft door zo streng op te treden. Wat houdt die strengheid in? Enerzijds legalisme: de leden van de krijgsraad mogen begrip voelen voor Billy, en weten dat hij moreel onschuldig is; maar hij is schuldig voor de wet en daarom moet hij hangen, ook al had hij geen kwaad in de zin. Anderzijds een soort opportunisme: er zijn recent zware muiterijen geweest, er is de mogelijke invloed van het revolutionaire Frankrijk... Als Billy’s daad ongestraft blijft, wat zullen de matrozen dan denken, wat zullen de gevolgen zijn voor hun discipline? Hier speelt dus ook het actuele "conflict tussen individuele rechten en de veiligheid van de staat" (Andrew Delbanco).
We moeten de zaak niet sentimenteel voorstellen, niet in de zin van: de "menselijkheid" had moeten primeren. Vere is niet onmenselijk, er valt hem niets te verwijten. Maar hij vindt dat een uitzonderlijk geval niet op een uitzonderlijke manier beantwoord moet worden. Hij is gehecht aan de orde. Hij kan of wil geen recht doen aan wat daarbuiten valt. "‘Voor het mensdom,’ placht hij te zeggen, zijn vormen, weloverwogen vormen, alles [...].’ En dit paste hij eens toe op de ontwrichting van vormen die bezig was aan de overkant van het Kanaal en de gevolgen daarvan." Vere is een militair die tegen de Franse Revolutie vecht, een revolutie die óók tot de buitenordelijke orde van het buitengewone behoort en dáárom voor Vere verwerpelijk is. We moeten ons dan herinneren dat het handelsschip dat Billy Budd gedwongen verliet, Rights-of-Man heette — een symbolisch afscheid, zonder twijfel.

Billy Budd is niet echt vlotte lectuur: Melville schrijft vrij ingewikkeld, gebruikt veel zeetermen, noemt veel namen die niet iedereen kent. Dat kan in het Engels wat inspanning vragen, maar de bestaande Nederlandse vertaling is totaal ondeugdelijk. Ze dateert uit 1950 en werd vorig jaar heruitgegeven in "een licht bewerkte versie". Geen idee wat die bewerking inhield, maar het boekje zit vol onleesbare zinnen en slordigheden van allerlei slag (één voorbeeldje: Popish Plot is hier geen paapse maar een Poolse samenzwering). Bovendien krijgt de lezer geen enkele toelichting. En nog iets: bij zijn dood in 1891 liet Melville een lastig ontcijferbaar manuscript van Billy Budd na; dat werd in 1924 uitgegeven, maar pas sinds 1962 bestaat er een enigszins betrouwbare tekst. Daarom alleen al was er een nieuwe vertaling nodig, en niet deze zinloze "bewerking". Maar ik heb het al vaker gezegd: in het Nederlandse taalgebied gaat het alleen om de façade.

Herman Melville, Billy Budd, voormarsgast, vert. Johan M. Palm, Wereldbibliotheek, 2006. Engels: Melville’s Short Novels, Ed. Dan McCall, Norton, 2002 (nogal spaarzaam geannoteerd, maar bevat ook commentaren over Billy Budd, Bartleby en Benito Cereno)
Hypertekst: http://xroads.virginia.edu/~HYPER/bb/bb_main.html (veel nuttige informatie)
En: Andrew Delbanco, Melville. His World & Work, Picador, 2005 (uitstekend)

inhoud COLUMN Nagelezen (8)  NEDERLANDS PROZA Het laatste oordeel Een lange weg, de wereld Een vreemde in je eigen geschiedenis Recensies VERTAALD PROZA Doris Lessing  De regen voor hij valt De blinde ooggetuige Opgeloste tragiek Dodelijke herenliefde Wervelende doortocht Het ideaal van de oester Recensies PORTRET Moordend spannend  POËZIE Recensies EROTISCHE LITERATUUR Eros en France (5) TONEEL Zoeken naar een weten dat er geen is Recensies NON-FICTIE Solliciteren naar een fatwa Weg met de Grote Plannen ’O! ’t ruisen van het ranke riet’? West-Afrikaanse kunst Burleighs rechts-christelijke discours Op zoek naar de Spaanse ziel Recensies