de leeswolf,  2008,  nr. 4 / mei

Bladspiegel (4)
Het welwillendheidsprincipe / door Eddy Bettens

In de boekhandel pakte ik een dikke anthologie met essays over literatuur uit het rek, ik bekeek de inhoudsopgave en ontdekte een opstel van Roland Barthes dat ik nog niet kende. Het boek was duur, de tekst was kort; ik besloot hem ter plaatse te lezen.
Dat viel me niet mee. Kennelijk dateerde het opstel uit Barthes’ theoretische periode: technisch, boordevol jargon, zonder de spitse terzijdes en onverwachte dwarsverbanden die van Barthes zo’n intelligente, zo’n innemende essayist maken.
Ik zette door — het ging tenslotte om een essay van Barthes! — en bewonderde gaandeweg de rigueur van de analyse, de vindingrijkheid waarmee Barthes het ene neologisme na het andere uit de mouw schudde, de koele precisie waarmee hij een tekst ontleedde, zich niets aantrekkend van zijn lezers. Ik sloeg een pagina om, zag de laatste zinnen van het stuk en daaronder — niet de naam van Barthes. In mijn haast had ik het verkeerde stuk opgeslagen: een ploeterend opstel van een stugge theoreticus had ik gelezen alsof het van Roland Barthes was...
Achteraf verbaasde me de bereidwilligheid waarmee ik een dorre tekst interessant besloot te vinden, de welwillendheid waarmee ik mijn tegenzin opschortte, mijn wrevel inslikte. Dat je die welwillendheid voor sommige boeken kunt opbrengen, en voor andere niet, dat weet iedere lezer. (Don Paterson in The book of shadows: "We lezen volgens een verzwegen systeem van handicaps: afgestemd op de behoeften van de auteur. De romanschrijvers komen we een eindje tegemoet, de dichters minstens halverwege, de vertaalde dichters driekwart van de weg; de postmodernen pikken we op aan het station, in hun rolstoel.") Welwillend ga je ervan uit dat je irritatie en je verveling misschien niet aan de tekst te wijten zijn, maar aan je ontoereikende lectuur ervan. Je geeft hem een tweede kans, leest sommige passages opnieuw, probeert ze in een andere toonzetting te lezen. Of je leest koppig verder — je weet dat je nu eenmaal aan sommige boeken moet wennen: hoe had je je anders ooit schrijvers eigen gemaakt waar je nu van houdt, eigenzinnige, veeleisende schrijvers als Marcel Proust of Robert Musil? Hoe had je anders ooit onconventionele schrijvers ontdekt, de verstarring van het al te bekende, al te vertrouwde doorbroken?
Welwillendheid is een strategie om opdoemende onlustgevoelens de kop in te drukken en je investering in een boek te redden. Je zet ze spontaan in bij schrijvers van wie je eerder werk met plezier hebt gelezen. (Het nieuwe boek lezen van een bewonderde schrijver, tot je afgrijzen moeten bekennen dat het je tegenvalt, je welwillendheid zien omslaan in een vreemd soort medelijden — weinig leeservaringen zijn deprimerender dan deze.) Je boort ze ook aan op gezag van anderen: vrienden die vinden dat boek X "echt iets voor jou" is, critici van wie je de smaak en het oordeel vertrouwt. En soms weet je zelf niet heel goed waarom een boek bij jou op krediet kan rekenen, op een manier die aan elk oordeel vooraf lijkt te gaan.
In zijn autobiografie somt Roland Barthes — daar is hij weer — op waar hij van houdt (kaneel, de geur van hooi, Jules Verne, lavendel, realistische romans, peren, vrijblijvende politieke stellingnames, ijsgekoeld bier enz.) en wat hem irriteert (geraniums, tautologieën, vrouwen in lange broek, Satie, kinderkoren, spontaniteit enz.). Laten we die sympathieën en irritaties idiosyncrasieën noemen: onberedeneerde, individueel bepaalde overgevoeligheden. Zo’n Barthes-lijstje kan ieder van ons wel maken, en geen twee lijstjes zullen elkaar ooit helemaal overlappen: onze idiosyncrasieën maken ons tot wie we zijn. Eigenlijk, schrijft Barthes, zeggen ze niets anders dan dit: mijn lichaam is niet hetzelfde als het uwe — wat tegelijk wonderlijk is en volslagen vanzelfsprekend.
Ook de lezer heeft zo’n idiosyncratisch lichaam. Waar komt mijn hekel aan fantasy en aan magisch realisme vandaan? Wat irriteert me toch aan historische romans? Waarom hou ik van teksten die tussen de genres in hangen, die in fragmenten geschreven zijn of die verschillende tekstsoorten mixen? Waarom kan een elliptische stijl, waarin zinnen en alinea’s zonder overgangen op elkaar botsen, spontaan op mijn welwillendheid rekenen?
Maar waar je ze ook vandaan haalt, je welwillendheid blijft altijd voorlopig en broos. Ik herinner me Het boek der herinneringen, een vuistdikke roman van de Hongaarse schrijver Peter Nádas. Een eerdere roman van hem had ik met plezier gelezen, over zijn nieuwe roman hadden gerespecteerde critici uit binnen- en buitenland de loftrompet gestoken en hem vergeleken met de grote boeken van Proust, Mann, Musil. Ik ploeterde door de eerste hoofdstukken, raakte vast en begon welwillend opnieuw: misschien moest ik nog aan het boek wennen, het juiste tempo vinden, me de nieuwe leesconventies eigen maken die zo’n ambitieus boek kennelijk van zijn lezers eiste?
Tot ik een vrolijke bespreking vond, geschreven door de Engelse dichter en vertaler Michael Hofmann, onder de bitse titel "Proust? Ha!". Hofmann noemde Nádas’ roman een "bastaardkind van romantische schlock en verwaterd modernisme". Had hij de roman niet moeten recenseren, schreef hij, dan was er geen moment in de roman geweest waarop hij er niet liever de brui aan had gegeven. "Ik hunkerde ernaar het niet te hoeven lezen. Ik had willen ophouden na één pagina, na vijf pagina’s, na 705 pagina’s. Mijn gekrabbel in de marge werd steeds venijniger en obscener, voordat het ten slotte helemaal opdroogde en ik weggleed in apathie."
Ik herinner me nog de baldadige opluchting waarmee ik me door Hofmanns sarcasme liet aansteken en mijn welwillendheid liet verkruimelen — een opluchting die zich bij mij wel eens ontlaadt in agressie, helaas: een mishandeld, uit zijn rug hangend exemplaar van Het boek der herinneringen leverde me in het antiquariaat veel minder op dan ik had gehoopt. Maar nog altijd blijft er iets knagen: misschien had ik mijn welwillendheid nog wat langer overeind moeten houden, misschien heb ik door mijn ongeduld inderdaad wel "the greatest novel of our time" (Susan Sontag) gemist?

inhoud COLUMN Bladspiegel (4)  NEDERLANDS PROZA Tuimelende woorden  Recensies VERTAALD PROZA Van 'Homo duplex' naar 'Homo multiplex' De micro- van de macrokosmos Recensies PORTRET De Russische schrijver vs. het lot van een geitenkeutel POËZIE Recensies CATALAANSE LITERATUUR De stempel van de catalanidad NON-FICTIE Ideologisch misbruik van de mensenrechten Op zoek naar de herwonnen tijd Een psycholoog die aan literatuur doet Made in Belgium Een parel voor de zwijnen Recensies