de leeswolf,  2007,  nr. 5 / juni

Nagelezen (5)
Leren / door Joris Note

Als ik met het mes op de keel maar één schrijver zou mogen noemen die me blijvend beïnvloed heeft (al weet ik niet eens wat beïnvloeden betekent), dan werd het Bertolt Brecht. Een schrijver inderdaad, een héle schrijver, niet één boek, en niet speciaal Brecht als toneelauteur of dichter of theoreticus: wat me bij hem aantrekt, zit verspreid over zijn werk. Waarom Brecht? Er is zijn soms virtuoze en soms schrale maar haast altijd juiste taalgebruik. En er is zijn nuchterheid, brutaliteit, listigheid, monterheid; negatief gezegd: geen gezever en gezemel, geen valse verhevenheid, geen respect voor kunst en cultuur. En er is ook zijn hartverwarmende gebrek aan objectiviteit; tot mijn lievelingspersonages behoort "de goede slechte rechter" Azdak uit De Kaukasische krijtkring, een schaamteloze lompe dronkelap die geld aanneemt van de rijken en vervolgens oordelen velt ten gunste van de armen.

Iets minder impulsief nu. Brecht beoefent het wantrouwen tegen machtigen en rijken en tegen hun intellectuele slippendragers, hij ontmantelt voortdurend mooie praatjes die lelijke realiteiten verhullen. Neem Moeder Courage en haar kinderen (1939), het stuk over een marketentster in de Dertigjarige Oorlog. De openingsscène zet direct de puntjes op de i: een Feldwebel betoogt gloedvol en overtuigend dat Moraal en Orde alleen in oorlogstijd gedijen. Ja, dat is een karikatuur, maar de bazen beweren toch wel heel ernstig, ook in het echte leven, dat ze oorlog voeren voor het Geloof; Moeder Courage daarentegen weet dat ze het doen "om er beter van te worden. Anders zouden de kleine mensen zoals ik ook niet meedoen."Verder vernemen we dat de Polen het niet waarderen dat de Zweedse koning ze wil Bevrijden: toen hij kwam hebben ze "zich in hun eigen zaken gemengd en de koning aangevallen [...] Zo hebben ze zich aan vredebreuk schuldig gemaakt"; hij wilde ook de Duitsers bevrijden en moest ze dan "laten opsluiten en vierendelen, omdat ze aan hun knechtschap tegenover de keizer vasthielden. Want [...] als er iemand eens niet vrij bliefde te worden, dan liet de koning niet met zich spotten."(Men denke aan de hedendaagse verspreiding van de Democratie.) En dan de Menselijkheid, hoor hoe een soldaat zich beklaagt: "De veldoverste heeft ons belazerd en de stad maar één uur voor plundering vrijgegeven. Hij is geen onmens, heeft hij gezegd; de stad zal hem wel betaald hebben." Zo kan ik lang doorgaan. 
Dat soort ontmaskeringen kan makkelijk leiden tot volstrekt relativisme en nihilisme, maar Brecht geeft een tegengewicht. Courage heeft een stomme (niet dove) dochter, Katrien, wier kwetsbaarheid ze wil beschermen: het toch al stille meisje moet veiligheidshalve onopvallend zijn "als een steen". Maar aan het eind "begint de steen te spreken", juist deze zwakke toont zich sterk, juist deze stomme wordt luidruchtig: Katrien, die "lijdt aan medelijden", gaat op een dak zitten trommelen om de stad Halle te waarschuwen voor de naderende vijand, en ze bekoopt dat met de dood. Courage zelf is een intelligente en fascinerende vrouw, die door veel schone schijn heen kijkt. Toch bedoelde Brecht haar als een verwerpelijke figuur. Waarom? Ze schiet moreel tekort, ze geeft, anders dan Katrien, onverbiddelijk voorrang aan haar eigenbelang. Tegelijk, en minstens zo belangrijk, schiet haar denken tekort, want ook al wordt ze zwaar getroffen in kinderen en bezittingen, ze blijft geloven dat ze de oorlog tot haar voordeel kan gebruiken. Ze ziet dat de oorlog een kwestie van zaken is, maar niet dat zij die zaken niet zelf beheerst; haar inzicht gaat niet diep genoeg, en vooral, wat er ook gebeurt, ze leert niets bij. 
Laat ik het nu wat algemener zeggen — ik hou van Brechts nadruk op kennis, weten, denken, leren. Het onderuithalen van dikke woorden is een aspect daarvan, het impliceert dat de dingen onbevangen bekeken worden, vanuit een onconventioneel perspectief. Een ander aspect, dat magnifiek tot uiting komt in Leven van Galilei, is de verbondenheid of continuïteit van alle kennis: als de zon niet rond de aarde draait, zoals Galileï bewijst, dan zijn er allicht ándere onwankelbare waarheden die evenzeer aan het wankelen kunnen raken, en dan kunnen de onderdrukten de maatschappelijke orde in vraag stellen. 
Iedereen moet blijven leren, vindt deze schrijver, en dat valt niet te verwarren met het "levenslang leren" (levenslang aanpassen aan het kapitalisme) dat tegenwoordig in onze contreien verheerlijkt wordt. Niets staat definitief vast; in Der Neinsager vervangen de personages een oud eerbiedwaardig gebruik door een nieuw, "namelijk het gebruik om in elke nieuwe situatie opnieuw na te denken". Een verschuiving bij Brecht zelf kan op dit punt als voorbeeld dienen: zijn stukken van rond 1930 veroordelen het medelijden, omdat het de aandacht afleidt van de oorzaken van het onrecht — terwijl hij door latere ervaringen tot positieve incarnaties van compassie komt, zoals Katrien met haar trommel; maar de tegenstelling is minder simpel dan ik haar hier voorstel. "Verschrikkelijk is de verleiding tot goedheid", heet het in de Krijtkring.
Leren is twijfelen. In een gedicht roept Brecht uit: "O, hoe moeizaam was dat grondbeginsel toch verworven! / Hoeveel offers heeft het gekost! / Dat dit zus is en niet bijvoorbeeld zo / Hoe lastig was dat toch in te zien! // Opgelucht schreef een mens het op een dag in het aantekenboek van het weten. / Nu staat het er misschien al lang in en vele generaties / Leven ermee en zien het als eeuwige wijsheid / En de deskundigen verachten ieder die het niet kent. / En dan kan het gebeuren, dat er argwaan ontstaat, want nieuwe ervaring / Maakt het beginsel verdacht. Er rijst twijfel. / En op een andere dag streept een mens in het aantekenboek van het weten / Bedachtzaam het beginsel door."

Brechts werk wordt uitgegeven door Suhrkamp Verlag, Frankfurt a.M. Ik citeer Moeder Courage en haar kinderen in de vertaling van Gerrit Kouwenaar (De Bezige Bij, Amsterdam, 1967). De poëziebloemlezing De mooiste van Bertolt Brecht (Lannoo, Tielt, 1998) is, o schande, de enige Nederlandse Brecht-vertaling die momenteel gewoon verkrijgbaar is.

inhoud COLUMN Nagelezen (5)  NEDERLANDS PROZA Infotainment met hersenen Genuanceerde germanofilie Recensies LATIJNS-AMERIKAANSE LITERATUUR Buenos Aires literair  Recensies VERTAALD PROZA Waar gebeurd of echt gelogen Familieromance: geheimen en leugen Een nieuw licht op J.R.R. Tolkien Recensies DIEREN IN DE LITERATUUR Vogelperspectieven POËZIE Telkens opnieuw herkennen Recensies EROTISCHE LITERATUUR "Zij willen dat mijn pen niét doet, wat ze wél toestaan an hun lid" NON-FICTIE Het realisme aan de macht Liefde en fascisme Onze zilveren eeuw Recensies KUNST Prachtig lelijk De kunstenaar, de terrorist Het beeld als menselijke creatie Recensies